Jerzy Szy豉k "Zgwa販one oczy"

Semantyka gwa速u

7. Obrazy gwa速u i s這wa gwa販icieli
S這wo i obraz s w komiksowych przedstawieniach gwa速u traktowane wymiennie, gdy ka盥y z tych 鈔odk闚 przekazu mo瞠 przekaza tak sam informacj o dokonaniu aktu przemocy seksualnej. Z r騜nych sposob闚 przekazania informacji o gwa販ie, wynikaj jednak rozmaite konteksty i podteksty, dzi瘯i kt鏎ym tw鏎ca mo瞠 wyartyku這wa najrozmaitsze tre軼i dodatkowe - od bli窺zej charakterystyki napastnika lub ofiary po w豉sn (autorsk) ocen zdarzenia. Komunikacja obrazowa nie ma regu, kt鏎e umo磧iwia造by pos逝giwanie si wizerunkami na podobie雟two j瞛yka. Znaczenie wynika tu z nast瘼stwa i zestawienia sk豉dnik闚 komunikatu i ka盥orazowo jest osadzane w kontek軼ie ca這軼i17. Z tego te wzgl璠u analogiczne zabiegi kompozycyjne w dw鏂h r騜nych komiksach mog mie dwa r騜ne znaczenia.


47. W. Eisner, Cookalein

Gdy Will Eisner w swojej nowelce Cookalein pokazuje spotkanie pary, kt鏎e zaczyna si od uwodzicielskiej gry, ko鎍zy za brutalnym gwa速em, skupia si na tym, co przed i po, natomiast w momencie kopulacji przenosi punkt widzenia w inne miejsce. Jego celem jest zar闚no stworzenie psychologicznych portret闚 bohater闚 jak i oddanie poprzez napisy obrazu zmiany nastroj闚 - od spokojnej rozmowy, poprzez podniesione g這sy, a po krzyki rozpaczy. Interesuj帷 nas par po raz pierwszy w tej scenie widzimy siedz帷 w ustronnym miejscu, w sytuacji, kt鏎a mog豉by by wst瘼em do aktu mi這snego. Ona si opiera, on m闚i o 郵ubie. Ona odmawia, on wstaje. Rozmowa traci erotyczny charakter, gdy okazuje si, 瞠 oboje fa連zywie wyobra瘸li sobie, 瞠 to drugie jest bogate. On odchodzi na bok, milcz帷 rzuca na ziemi papierosa, powoli zaczyna si rozbiera i atakuje j. Eisner pokazuje mow i milczenie, i sygnalizuje, 瞠 to nie dyspozytor obraz闚 rezygnuje z rejestrowania tego, co m篹czyzna m闚i, ale 瞠 on sam uznaje gadanie za zb璠ne. Chwila, w kt鏎ej widzimy m篹czyzn jedn r瘯 zdzieraj帷ego z kobiety sp鏚nic, drug za - szarpi帷ego jej bluzk, ko鎍zy t scen.

Eisner, dokonuj帷 wyboru tego, co zostanie pokazane, jednoznacznie odpowiada na pytanie, kt鏎e zdarzenia s wa積e dla przedstawienia postaci i rozwoju fabu造. Podkre郵a, 瞠 nie o seks tu chodzi, ale o zemst na kobiecie, o ch耩 odegrania si na niej za pomy趾, jak pope軟i m篹czyzna. Z tej w豉郾ie przyczyny, momentem, w kt鏎ym osi庵nie on satysfakcj, b璠zie chwila, gdy przerazi dziewczyn, wyrwie z jej ust okrzyk rozpaczy, odbierze godno嗆. Autor komiksu powraca do obu postaci w chwili zaraz po gwa販ie i skupia si na postaci kobiecej w豉郾ie po to, by podkre郵i to, co ona odczuwa, to, co kaza jej odczuwa m篹czyzna.


52. M. Schultheiss, Ch. Bukowskiego, Mordercy

W komiksowej adaptacji opowiadania Charlesa Bukowskiego Mordercy, zrealizowanej przez Matthiasa Schultheissa, wymuszony akt seksualny jest centralnym punktem jednow徠kowej intrygi, nast瘼uje jako rezultat jednych i staje si przyczyn innych dzia豉 bohater闚 i z tego powodu nie mo瞠 zosta ani przemilczany, ani omini皻y. Rysownik dokonuje jednak swoistego omini璚ia przedstawienia gwa速u, manipuluj帷 punktem widzenia, kompozycj kadr闚 i ca貫j strony, i wielko軼i obrazk闚. Bohaterami opowie軼i s Harry i Bill - dwaj 篡ciowi nieudacznicy, kt鏎zy postanowili okra嗆 will bogaczy z Beverly Hills, ale w 鈔odku zastali mieszkaj帷e tam ma鹵e雟two. Obecno嗆 prawowitych mieszka鎍闚 i fakt, 瞠 zostali przy豉pani na przest瘼stwie sprowokowa造 z這dziei do zastosowania przemocy. Harry - pozostawiony, by pilnowa kobiet - usi這wa j zgwa販i, co wywo豉這 protesty m篹czyzny i zabicie go przez Billa. P騧niej obaj z這dzieje zgwa販ili pani domu, zabili j i opu軼ili dom, zapominaj帷 zabra pieni康ze, po kt鏎e przyszli.

Opowiedziana przez Bukowskiego historia przedstawia ludzi dokonuj帷ych zbrodni niemal bez motyw闚. Ofiary nie stawia造 oporu, pozbawienie ich 篡cia nie przynios這 瘸dnych korzy軼i. Harry i Bill dokonali jednak dw鏂h zab鎩stw, popchni璚i do tego przez strach, poniewa przyj瘭i na siebie rol bezwzgl璠nych przest瘼c闚 i bezustannie musieli dokonywa samopotwierdzenia faktu, 瞠 s w豉郾ie tacy, na jakich pozuj. Schultheiss przy pomocy swoich obrazk闚 podkre郵a te momenty w przebiegu zdarze, kt鏎e sprzyjaj takiej interpretacji.

W鈔鏚 szeregu zabieg闚 formalnych maj帷ych podkre郵a ch堯d narracji i dystans wobec "bohater闚" (takich jak stopniowe zmniejszanie obrazk闚 i wprowadzenie - charakterystycznych dla zdj耩 policyjnych - czarnych pask闚, przes豉niaj帷ych na rysunkach oczy ofiar) mo積a wyodr瑿ni kilka, bezpo鈔ednio zwi您anych z relacj na temat gwa速u. Pierwszy komentarz narracyjny, zwi您any z pojawieniem si kobiety, dotyczy Harry'ego: "Sta tam i patrza w d馧, na ni. Takie, jak ta tutaj, nigdy mu nic nie da造. Zacz掖 si poci i poczu zawr鏒 g這wy. Oboje wytrzeszczali na siebie oczy"18. Nast瘼ny komentarz pojawia si w komiksie dopiero w momencie, gdy Bill zabija w豉軼iciela domu. Ca豉 sekwencja usi這wania dokonania gwa速u jest opowiedziana jedynie przy pomocy obraz闚 i trzech - skierowanych do kobiety - wypowiedzi, z kt鏎ych dwie zawieraj wyzwiska i gro嬌y. Pomimo jednak tego, 瞠 przedstawienia plastyczne przejmuj ci篹ar narracji, rysunki s ma這 precyzyjne, spos鏏 kadrowania za utrudnia zrozumienie, co si dzieje.

Schultheiss wykorzystuje sze嗆 kadr闚, by pokaza, 瞠 Harry ca逝je kobiet i po鈍i璚a trzy, by przedstawi rozbieranie si bohatera. Szczeg鏊ne jest uj璚ie, na kt鏎ym Harry zdejmuje buty. Na pierwszym planie widzimy bose stopy i dziuraw podeszw. Reszta postaci - za spraw 鄉ia貫go skr鏒u perspektywicznego - "odje盥瘸" w g陰b kadru, skr璚ona w dziwacznej pozycji. Zar闚no ten kadr, jak i dwa nast瘼ne, ukazuj帷e szarpanin Harry'ego ze spodniami, by造by niemal komiczne, gdyby nie fakt, 瞠 ca陰 opowie嗆 zamyka scena morderstwa.

Cho gwa速 dokonuje si na oczach czytelnika, na obrazkach jest on niemal nieobecny. Dwukrotnie Schultheiss ucieka si do pokazania cieni na 軼ianie. Robi to w chwilach, gdy najpierw Harry, potem za Bill odbywaj stosunek z kobiet. Ka盥y z tych coitus闚 przedstawiony jest na osobnej stronie i ka盥emu z nich towarzyszy szereg wizerunk闚 ukazuj帷ych obezw豉dnianie kobiety - Harry szarpie si z ni i zatyka jej usta d這ni, Bill knebluje ofiar serwetk wyci庵ni皻 z komody.

Przewaga obrazk闚 stosowania przemocy nad wizerunkami samego aktu, przy jednoczesnym sprowadzeniu tych ostatnich do funkcji symbolu zdarzenia poprzez pokazanie cieni i zamian postaci ludzkich w p豉skie sylwetki, w wymowny spos鏏 wyra瘸 autorsk ocen zdarzenia. W ca貫j sekwencji obraz闚 nie ma ani krzty erotyzmu, nad wszystkim dominuje atmosfera przemocy i bezustannej szamotaniny, odbywaj帷ej si nie tylko w strefie fizycznego dziania si, ale i w postaci konfliktu stanowisk obu bohater闚. Schultheiss, kt鏎y ogranicza liczb dialog闚 w chwilach, gdy bohaterowie dokonywali gwa速u, ka瞠 im wypowiedzie mn鏀two s堯w zaraz potem. Strona, na kt鏎ej o鄉iu niewielkim obrazkom towarzyszy dwana軼ie "dymk闚" zajmuj帷ych w sumie powierzchni wi瘯sz od samych rysunk闚 zaskakuje swoistym brakiem r闚nowagi kompozycyjnej, ale spe軟ia swoje zadanie narracyjne.

Dialog Billa i Harry'ego obraca si wok馧 pytania, czy nale篡 zabi kobiet. Ca豉 wymiana zda w gruncie rzeczy jest zb璠na. 妃ier kobiety zosta豉 przes康zona ju wcze郾iej - bezpo鈔ednio po zabiciu jej m篹a. Gwa速 jedynie op騧ni wykonanie wyroku. Nadmiar s堯w wypowiadanych przez m篹czyzn w obecno軼i ich - le膨cej zupe軟ie bezradnie ofiary - ma jedynie dostarczy im samousprawiedliwienia lub usprawiedliwi ich w jej oczach. Postawa Harry'ego, kt鏎y na poz鏎 broni kobiety i w ko鎍u odwraca si, bo nie mo瞠 patrze na jej 鄉ier, jest szczytem hipokryzji. Kobieta przez ca造 czas milczy, bo wie, 瞠 nie ma dla niej ratunku.

Zar闚no w Cookalein jak i w Mordercach obraz gwa速u jest zdecydowanie ograniczany przez spos鏏 kadrowania i prowadzenia narracji przy pomocy nast瘼stwa obraz闚. W obu wypadkach dialog przejmuje funkcj medium, za po鈔ednictwem kt鏎ego zostajemy poinformowani o i przebiegu zdarzenia, i o tym, co si dzieje w psychice jego uczestnik闚. Wypowiedzi gwa販icieli jednoznacznie obna瘸j ich intencje i okre郵aj, odleg貫 od sfery seksualnej, motywacje czynu. Benny chce sobie "zwr鏂i" poniesione koszty, Harry uwa瘸, 瞠 zabicie kobiety przed jej zgwa販eniem by這by marnotrawstwem. Shelby na moment przed gwa速em wyra瘸 si o seksie z lekcewa瞠niem i pogard. Rysownicy komiks闚, uciekaj帷 si do wsparcia wymowy obraz闚 wypowiedziami bohater闚, w pierwszym rz璠zie akcentuj s這wami fakt, 瞠 mamy do czynienia z ujarzmianiem ofiary i jej upokorzeniem. S這wa ujednoznaczniaj sytuacj, ukierunkowuj spos鏏 odbioru obrazk闚, rozwiewaj z逝dzenie, 瞠 mamy do czynienia z zaspokojeniem potrzeby seksualnej. Pomagaj sformu這wa oskar瞠nie tam, gdzie obrazki nie s zdolne do jego przekazania, ale i dostarczaj usprawiedliwienia tam, gdzie obrazki przekazuj tre軼i jednoznacznie pornograficzne.


55. Milo Manara, Zapach niewidzialnego

Postacie z w這skich fumetti neri cz瘰to gwa販 i cz瘰to przedstawiaj siebie samych jako potwory, obrazki za dostarczaj detali licznych stosunk闚 analnych, oralnych i genitalnych, i tworz panopticum zakazanych widok闚, z racji ich niecenzuralno軼i atrakcyjnych do tego stopnia, 瞠 瘸dne moralne racje nie s w stanie przes這ni ich "urok闚". Gdy Milo Manara w jednej ze swoich erotycznych historii pokazuje gwa速, jakiego na bohaterce dopuszcza si (niewidzialny) m篹czyzna, robi to tak, by podkre郵i urod kobiecego cia豉 i wysun望 na pierwszy plan ginekologiczne detale. Gdy Paolo Eleuteri Serpieri w serialu Morbus Gravis raz po raz ka瞠 pos庵owej (i niezniszczalnej) Druunie pada ofiar gwa速闚, czyni 透y bohaterki konwencjonalnym dodatkiem do jej g豉dkiego cia豉. Sens przypisany obrazowi przez sformu這wania werbalne, zostaje przysypany wielo軼i obrazk闚, na kt鏎ych odbiorca mo瞠 obejrze szczeg馧y aktu p販iowego z ka盥ej strony i z obiektywnie najlepszych punkt闚 widzenia. Serpieri tak瞠 z przemocy nieseksualnej uczyni element erotycznej gry i widowiska, ka膨c bohaterce prze篡wa w czasie jednego zbli瞠nia stany od niezgody po ekstaz. Rysuj帷 takie sceny, w這ski rysownik odwo豉 si do - zakorzenionego w pogl康ach Freuda - pogl康u o masochistycznej naturze kobiecego libido i wpisa w ci庵 erotycznych prac komiksowych o podobnym charakterze. Do tego samego pogl康u odwo造wa這 si ch皻nie wielu tw鏎c闚 komiks闚 erotycznych (i nie tylko ich). Najbardziej znany jest tu niew徠pliwie Guido Crepax, kt鏎y stworzy seri opowie軼i o prze篡waj帷ej swe masochistyczne przygody erotyczne na pograniczu snu i jawy, Valentinie, komiksy Anita i Bianca Torturata oraz komiksowe adaptacje klasycznych pozycji literatury erotycznej (Historia O, Justyna, Wenus w futrze). Trzeba jednak przyzna, 瞠 cho wi瘯szo嗆 jego bohaterek marzy o zniewoleniu lub ulega mu na jawie, to artysta potrafi pokaza przemoc seksualn jako przemoc - zadawanie b鏊u oraz fakt upokarzania ofiary i czerpania przez gwa販iciela przyjemno軼i nie z seksu, ale z faktu dominowania nad kobiet.


56. Scena z komiksu Paolo Eleuteriego Serpieriego
Morbus Gravis 4. Carnivora


17 Zob. C. Pryluck, 毒鏚豉 znaczenia w filmie i telewizji, prze. J. Mach, Warszawa 1988.
18 W opowiadaniu Bukowskiego fraza ta brzmi inaczej: "Sta przygl康aj帷 si jej, my郵帷 o swojej 穎nie, tak bardzo do niej niepodobnej. Zacz掖 si poci, kr璚i這 mu si w g這wie; wpatrywali si w siebie". Zobacz: Ch. Bukowski, Mordercy, w tego: Na po逝dnie od nigdzie. Zapiski 篡wcem pogrzebanego, prze. L. Ludwig, Noir sur Blanc, Szwajcaria 1996.
 

poprzedni rozdzia

nast瘼ny rozdzia